Strona główna » Narząd rodny kobiety

A A A

ODBYT

Ryc. 2. Narządy płciowe żeńskie. Wargi sromowe większe stanowią 2 silnie rozwinięte fałdy owło- sionej skóry, przechodzące we wzgórek łonowy; ku tyłowi spłasz- czają się, sięgając krocza. Między wargami większymi znajduje się szpara sromowa. W kierunku od środka, między wargami więk- szymi a przedsionkiem pochwy, znajdują się wargi sromowe mniej- sze, pokryte delikatną skórą. Ku przodowi wargi mniejsze obejmują łechtaczkę. W dolnej części warg sromowych znajdują się gruczoły przedsionkowe większe (Bartholina), wydzielające śluz zwilża- jący srom. Przedsionek pochwy stanowi przestrzeń, do której uchodzi cewka moczowa i pochwa. Z boków jest ograniczony przez wargi mniejsze, a od przodu przez łechtaczkę. Łechtaczka jest tworem znajdującym się nad ujściem cewki moczowej. Zawiera ona liczne sploty naczyń krwionośnych i zakończeń nerwów czuciowych. W okresie podniecenia płciowego powiększa się i twardnieje w następstwie wypełnienia naczyń krwią. Błona dziewicza oddziela narząd płciowy zewnętrzny od wew- nętrznego. Jest to fałd skóry (śluzowej), o zróżnicowanej wielkości, który może nawet zasłaniać wejście do pochwy. Zwykle ma ubytki różnego kształtu. Zazwyczaj błona dziewicza ulega przerwaniu w czasie pierwszego stosunku, czemu towarzyszy niewielkie krwawienie. Poza tym uszkodzenie błony dziewiczej może być spowodowane niektórymi zabiegami i wprowadzaniem do pochwy różnych ciał. Wewnętrzny narząd rodny znajduje się w miednicy mniejszej. Miednica jest to obręcz kostna, która łączy kończyny dolne z tu- łowiem. Jest ona niższa, szersza, pojemniejsza niż miednica mężczyzn. Po rozchyleniu warg sromowych uwidacznia się wejście do poch- wy. Jest to narząd umożliwiający spółkowanie, a w czasie porodu Idzień cyklu Kdzień 28dzień I Owulacia I I cyklu Ryc. 3. Poziom folikuliny i progesteronu w przebiegu cyklu miesiączkowego kobiety (A), zmiany w pęcherzyku (B), błonie śluzowej macicy (C), komórkach pochwy (D), zmiany podstawowej temperatury ciała (E). 2t Ryc. 4. Zmiany hormonalne podczas cyklu menstruacyjnego (miesiączkowego) staje się częścią kanału rodnego. Pochwa łączy przedsionek pochwy z macicą. W czasie dojrzałości ściany pochwy układają się w fałdy przylegające do siebie. Ściany pochwy wykazują dużą elastyczność, największą w czasie porodu. U dziewczynek i staru- szek są one gładkie i suche. Btona śluzowa pochwy wytwarza nieco wydzieliny, a kwaśny jej odczyn hamuje rozwój drobnoustro- jów. Zwiększoną wydzielinę z pochwy określa się mianem upia- wów. Zabarwione uplawy wymagają konsultacji z lekarzem. Nie- prawidłowa wydzielina powoduje pieczenie i swędzenie. Nabłonek błony śluzowej pochwy zmienia się w przebiegu cyklu płciowego. Część komórek ulega stałemu złuszczaniu i można za pomocą rozmazów pochwowych pobrać wydzielinę i ocenić pod mikroskopem, a z ich wyglądu wnosić o stanie hormonalnym cyklu (ryc. 3 i 4). W pochwie niektóre związki ulegają wchłonięciu, np. białko nasienia. Do górnej części pochwy wpukla się część macicy, zwana częścią pochwową szyjki macicy, którą otaczają sklepienia pochwy. W środku części pochwowej szyjki macicy znajduje się otwór zwany ujściem zewnętrznym kanału prowadzącego do jamy maci- cy, a przez jajowody — do jamy brzusznej. Zazwyczaj w ujściu tym tkwi czop śluzu zabezpieczający przed przedostaniem się 15 16 29 Dni cyklu miesiączkowego drobnoustrojów do jamy macicy, U pierwiastek — kobiet, które nie rodziły i nie poroniły — ujście jest drobne, u wieloródek — szparo- wate, niekiedy o nierównych brzegach i pęknięciach. Macica kształtem przypomina spłaszczoną, odwróconą gruszkę, długości 7—9 cm, grubości 2—2,5 cm; waga jej wynosi 50 g (za- raz po porodzie 1 kg). Macica umiejscowiona jest w linii środko- wej ciała, w środkowej części miednicy mniejszej. Od przodu znajduje się pęcherz moczowy, od tyłu — odbytnica. Istniejący między macicą a odbytem duży załamek otrzewnej zwany jest zagłębieniem odbytniczo-macicznym (jama Douglasa). Macica znajduje się w przodozgięciu, przodopochyleniu i nieznacznym skręceniu w prawo. Górna jej część nazywa się trzonem (2/3), a dolna część — szyjką (73). U dziewczynek i u kobiet z niedo- rozwojem narządu rodnego trzon macicy jest krótszy od szyjki. Trzon jest pokryty otrzewną i przytrzymywany przez więzadła. Kilka warstw mięśnia macicy ma zdolność rozciągania się, kurczenia i wydalania zawartości w postaci krwi miesiączkowej, skrzepów czy jaja pło- dowego. Błona śluzowa jamy macicy ulega okresowym, cyklicz- nym -przemianom (ryc. 4). Od rogów macicy po obu stronach od- chodzą poziomo długie, rurkowate przewody — jajowody, łączące jamę macicy z jamą brzuszną. Jajowody są bardzo cienkie tuż przy macicy, następnie rozszerzają się w postaci kielicha zakończonego strzępkami i otwierają się do jamy brzusznej tuż przy jajniku. Jajowód zbudowany jest z 2 warstw mięśni, co zapewnia mu kurczliwość potrzebną do transportu jaja. Wnętrze jajowodu wyś- cielone jest sfałdowaną błoną śluzową z rzęskami. Zapłodnienie odbywa się najczęściej w bańce jajowodu lub na strzępkach, gdzie komórka jajowa spotyka się z plemnikiem. Przez jajowód przesuwa się następnie zapłodnione jajo, by za- gnieździć się w jamie macicy — najczęściej w jej rogu. Czynność narządu rodnego rozpoczyna się już wżyciu płodowym, przez okres dzieciństwa rozwija się, osiąga dojrzałość, by stop- niowo zanikać w okresie przekwitahia, a zwłaszcza w okresie sta- rości. W okresie dojrzałości płciowej zachodzą u kobiety zmiany w funkcji układu dokrewnego, a zwłaszcza w narządzie rodnym, po- wtarzające się co 4 tygodnie. Są to tzw. cykle miesiączkowe. Cyk- liczność ta jest związana z układem nerwowym podwzgórza i z bu- dową jajnika. Cykl miesiączkowy zaczyna się w pierwszym dniu krwawienia z jamy macicy, a kończy w ostatnim dniu przed następną miesiączką. W czasie cyklu zmianom podlega cały organizm, a zwłaszcza gruczoły dokrewne tak, że można pobierać złuszczone komórki w celu określenia faz cyklu. Praktycznie najczęściej po- bierana jest wydzielina z pochwy, szyjki macicy, jamy ustnej i pęcherza moczowego. Zmiany te są nasilone w okresie ciąży. Kobiety można podzielić na miesiączkujące regularnie i niere- gularnie. Cykl płciowy jest regulowany przez 2 ośrodki w pod- wzgórzu (mózg): ośrodek toniczny czynny stale i ośrodek cyklicz- ny — czynny okresowo (ryc. 5). Ośrodki te pobudzają wytwarzanie hormonów gonadotropowych przez przedni płat przysadki. Na oś- Estrogen i progesteron Ryc. 5. Drogi impulsów nerwowych (ciągłe strzałki) i sygnałów hormonalnych (przerywane strzałki) dochodzących do podwzgórza. rodki te wpływają następujące czynniki: psychiczne — działające jako bodźce negatywne, hiperandrogenizacja — spowodowana wzmożoną produkcją hormonów kory nadnerczy i zmiany enzyma- tyczne — prowadzące do zaburzeń przewodzenia bodźca w ukła- dzie: kora mózgowa — podwzgórze. Ośrodkowy układ nerwowy przez narządy zmysłów jest bezpoś- rednio związany ze światem zewnętrznym i tutaj istnieje sprzężenie zwrotne. Oś — podwzgórze, przysadka, gonada — łączą 2 podstawowe systemy homeostazy: system regulacji metabolizmu i procesy rozrodcze. Gonadotropiny przysadkowe regulują czynność hor- monalną jajnika i doprowadzają do cyklicznej owulacji w okresie dojrzewania, a bezpośrednie sprzężenie zwrotne oddziaływa na przysadkę i podwzgórze. Jajniki wytwarzają hormony, które wpły- wają na rozwój cech płciowych i mają podstawowe znaczenie dla prawidłowego funkcjonowania ustroju kobiecego: wpływają również na osobowość i usposobienie kobiety. Jajnik wytwarza hormony sterydowe — estrogeny i hormon ciałka żółtego — progesteron (ryc. 4). Hormony te u dziewczynek w okresie pokwitania powodują rozrost gruczołów sutkowych; srom pokrywa się wówczas owłosieniem, powiększa się macica i rozpoczyna miesiączkowanie. Należy podkreślić, że cykliczność przemian hormonalnych jest związana ze znajdującymi się w jajniku dojrzałymi pęcherzykami, z których jeden pod wpływem hormonów przysadki dojrzewa około 14 dnia cyklu i pęka — powodując owulację (ryc. 3). Wówczas wraz z płynem pęcherzykowym wydostaje się z jajnika komórka jajowa, która może zostać zapłodniona przez wniknięty do niej plemnik. Komórki dojrzałych pęcherzyków produkują estrogeny, a po jajeczkowaniu zmieniają się w ciałko żółte i produkują pro- gesteron. Hormony jajnika wpływają na cały ustrój kobiety, ale najwybitniej na macicę i jej błonę śluzową, która podlega przemianom: do 14 dnia w tzw. fazę wzrostową, a od 14 do 28 dnia — w fazę wy- dzielniczą (ryc. 3). Przemiana błony śluzowef macicy ma na celu przygotowanie jej do przyjęcia zapłodnionej komórki jajowej. Pod wpływem hormonów naczynia macicy przerastają, stwarzając lep- sze ukrwienie. Faza wydzielnicza wpływa na błonę śluzową, wzbogacając ją w glikogen, białka i inne związki, hamuje skurcze macicy, rozluźnia więzadła. Jeżeli dojdzie do zapłodnienia, ko- mórki ciałka żółtego produkują zwiększoną ilość progesteronu, który następnie, po III miesiącu ciąży, wytwarzany jest przez łożysko. W przypadku braku zapłodnienia ciałko żółte ulega stopniowo zanikowi, a przeobrażona błona śluzowa macicy rozpada się i złu- szcza. Naczynia krwionośne pikają i z macicy wraz ze strzępkami błony śluzowej wypływa krew i niezapłodnione jajo. Jest to krwa- wienie miesiączkowe, które ustępuje po 3—5 dniach, a w jajniku dojrzewa następny pęcherzyk. Krwawienia te powtarzają się co 28 dni (27—31). Stan zwany zespołem owulacyjnym odczuwa około 30% kobiet w postaci bólu, kolki lub tylko kłucia. Ból ten umiejscowiony jest w podbrzuszu i może trwać do kilku godzin. Ból owulacyjny może pojawić się 2 dni przed owulacją w postaci napięcia i wzdęcia brzucha, nudności, parcia na mocz i wzmożonej pobudliwości nerwowej. Objawy te należy odróżnić od podobnych sensacji zjawiających się w drugiej połowie cyklu, a świadczących już o pew- nych nieprawidłowościach. Stan ten zwany jest zespołem napięcia prżedmiesiączkowego. W okresie jajeczkowania może wystąpić krwawienie owulacyjne. Na kilka godzin przed jajeczkowaniem wydzielina śluzu szyj- kowego daje się rozciągać w nitki, 10—15 cm długie. Śluz jest , przezroczysty i przenikliwy dla plemników. Po owulacji, pod wpły- wem progesteronu, śluz staje się gęsty, lepki i nieprzenikliwy dla plemników; jego ciągliwość wynosi zaledwie 2—3 cm. Po miesiączce prawie nie ma wydzielania śluzu szyjkowego. Może on rozciągać się tylko w granicach od 0 do 2 cm; kobieta odczuwa wtedy pewną suchość w przedsionku pochwy. U kobiet miesiączkujących regularnie mogą czasem zdarzyć się nawet kilkudniowe odchylenia. Rytm miesiączkowy należy wyzna- Ryc. 6. Krzywa podstawowej temperatury ciała w prawidłowym cyklu biologicznym. 2 4 6 8 10 12 14 16 18 2 0 22 24 2 6 28 Dzień czyć na podstawie obserwacji przynajmniej 6-miesięcznej. Za ob- fite miesiączki uważa się takie, w czasie których istnieje potrzeba użycia więcej niż 6 wkładek na dobę. Przedłużone i nieprawidłowe miesiączki towarzyszą często cyklom bezowulacyjnym. Najpraktyczniejszą metodą oceny owulacji jest mierzenie po- rannej temperatury po 6-godzinnym spoczynku (ryc. 6). Zaraz po przebudzeniu — bez wstawania i rozmów — należy włożyć termo- metr pod język lub do pochwy i po 10 minutach trzymania za- notować dokładnie co do kreski jego stan. Zwykle jajeczkowanie występuje około 14dnia cyklu i objawia się obniżeniem temperatury, jaka występowała w pierwszej połowie cyklu, by na następny dzień podwyższyć się powyżej poziomu z pierwszej połowy cyklu o 0,2— 0,3°. Uważa się zwykle, że nastąpiło jajeczkowanie, jeżeli przez 3 kolejne dni temperatura wzrasta o 0,2° w stosunku do ostatnich dni przed skokiem. Stany, jak np. zakażenie, przemęczenie, prze- życia emocjonalne, brak snu — mogą zmienić obraz podstawowej temperatury ciała. Poza tym owulacja może być rozpoznana na podstawie badań śluzu szyjki, badań cytohormonalnych oraz badań biochemicznych moczu i wyskrobin z jamy macicy. Ireneusz Roszkowski